
Bu Bir Uzaklaşma mı, Yoksa Korunma mı?
Evde sık tekrar eden bir sahne:
Ebeveyn sorar: “Günün nasıldı?”
Kısa bir cevap gelir: “İyi.”
Devamı gelmez. Bir süre sonra iç sesler devreye girer:
Ebeveyn: “Benimle konuşmak istemiyor. Saygısızlık bu.”
Ergen: “Zaten anlamayacak. Anlatsam da fark etmeyecek.”
Dışarıdan bakıldığında bu sahne basit bir iletişim sorunu gibi görünür. Ancak zihinselleştirme perspektifi, bu tür anların çoğu zaman bir iletişim eksikliğinden çok bir anlamlandırma kırılması olduğunu öne sürer (Fonagy et al., 2002).
Konuşmamak mı, Kapanmak mı?
“Konuşmuyor” ifadesi genellikle davranışı tanımlar ancak davranışın arkasındaki zihinsel süreç farklı olabilir.
Ergenin geri çekilmesi:
- ilgisizlik
- saygısızlık
- ya da kopuş olarak yorumlanabilir.
Oysa bağlanma ve zihinselleştirme literatürü, bu tür geri çekilmelerin sıklıkla bir duygusal düzenleme ve korunma biçimi olduğunu göstermektedir (Mikulincer & Shaver, 2007).
Bu noktada davranış şu şekilde yeniden çerçevelenebilir:
Konuşmuyor → Kapanıyor → Korunuyor
Örneğin bir ergen konuşmadığında, bu her zaman bir uzaklaşma anlamına gelmeyebilir. Bazen bu, o an hissettiği yoğun duyguyu düzenlemeye çalıştığı, yanlış anlaşılmaktan kaçındığı ya da kendini korumaya aldığı bir an olabilir. Bu açıdan bakıldığında sessizlik yalnızca bir yokluk değil, aynı zamanda bir düzenleme ve korunma çabası olarak da düşünülebilir.
Zihinselleştirme, kişinin hem kendi davranışlarını hem de başkalarının davranışlarını duygu, düşünce ve niyetler üzerinden anlayabilme kapasitesidir (Fonagy et al., 2002).
Gündelik bir örnekle düşünülürse:
Duraktan uzaklaşan bir otobüsün peşinden bağırarak koşan birini görmek. Bu sahne yalnızca bir davranış olarak da görülebilir (“koşuyor”), ama aynı zamanda o kişinin ne hissediyor ve ne düşünüyor olabileceğini de hayal etmek mümkündür: “Otobüsü kaçırmak istemiyor olabilir, geç kalmış olabilir, panik olmuş olabilir.” İşte bu şekilde, görünen davranışın arkasındaki zihinsel durumu tahmin etmeye çalışmak zihinselleştirmenin kendisidir.
Ancak bu kapasite sabit değildir.
Özellikle yoğun duygular devreye girdiğinde:
- yorumlar katılaşır
- belirsizliğe tolerans azalır
- zihin “emin olma” ihtiyacıyla hızlı sonuçlara gider
Bu durum literatürde zihinselleştirme kırılması (mentalization breakdown) olarak tanımlanır (Bateman & Fonagy, 2016).
Ergenlik, zihinsel kapasitenin arttığı bir dönemdir. Ancak aynı zamanda, bu kapasitenin en kolay çöktüğü dönemlerden biridir (Midgley & Vrouva, 2012).
Bu kırılganlığın bir nedeni de nöropsikolojik gelişimle ilgilidir. Ergenlikte beyin hâlâ gelişmeye devam eder; özellikle duygularla ilişkili olan sistemler (örneğin tehdit ve yoğun duyguları işleyen yapılar) daha hızlı ve daha yoğun çalışırken, bu duyguları düzenlemeye yardımcı olan prefrontal alanlar henüz tam olgunlaşmamıştır. Bu nedenle ergenler bazen duyguyu çok güçlü hisseder, ama o duyguyu anlamlandırmak ve düzenlemek için aynı ölçüde destekleyici bir sistem henüz tam olarak devrede olmayabilir.
Özellikle şu duygular altında:
- utanç
- reddedilme hissi
- yoğun öfke
ergen zihni şu noktaya gelebilir: “Anlaşılmayacağım zaten.” -> Bu noktada konuşmamak bir tercih değil, bir sonuçtur.
Bu yazı, konuyu daha kapsamlı biçimde ele alan bir çalışmanın bir bölümüdür. Konuya ilişkin ayrıntılı değerlendirmelere ve yazının devamına ulaşmak için tıklayın.