Şehirde psikolojik dayanıklılık, bireyin yoğun kent yaşamının getirdiği stres, belirsizlik, yalnızlık ve değişim karşısında ruhsal dengesini koruyabilmesi ve değişen koşullara uyum sağlayabilmesiyle ilişkilidir. Ancak psikolojik dayanıklılık yalnızca bireysel baş etme becerilerinden oluşmaz. Yaşanılan çevrenin özellikleri, doğayla kurulan ilişki, sosyal destek kaynakları ve kişinin içinde bulunduğu topluluklar da ruhsal dayanıklılığın önemli bileşenleridir. Bu nedenle şehir yaşamında psikolojik dayanıklılığı anlamak, bireyin kendisiyle olduğu kadar yaşadığı yerle ve diğer insanlarla kurduğu ilişkilere de bakmayı gerektirir.
1. Dayanıklılık: Eski hâline dönmek mi, dönüşebilmek mi?
Dayanıklılık kavramı gündelik dilde çoğunlukla bir zorluk karşısında kırılmadan ayakta kalabilmek veya dış etkenler ortadan kalktığında önceki duruma dönebilmek anlamında kullanılır. Ancak dayanıklılık her zaman başlangıçtaki biçimi korumak anlamına gelmez. Bazı sistemler değişim karşısında eski yapılarına dönmek yerine yeni koşullara uyum sağlayarak farklı bir biçimde varlıklarını sürdürür.
Bu açıdan dayanıklılık, yalnızca bozulmaya direnmek değil, değişim karşısında yeniden örgütlenebilme kapasitesi olarak da düşünülebilir.
İnsan yaşamında da kayıp, hastalık, ayrılık, göç, ekonomik belirsizlik veya toplumsal değişim gibi deneyimler kişinin önceki yaşam düzenini ve anlam dünyasını dönüştürebilir. Bu deneyimlerin ardından kurulan yeni yaşam düzeni, her zaman geçmişin aynısı olmayabilir.
Dolayısıyla dayanıklılığı yalnızca eski dengeye geri dönmek olarak değil, değişen koşullar içinde yeni bir denge kurabilmek olarak değerlendirmek gerekir.
2. Psikolojik dayanıklılık nedir?
Psikolojik dayanıklılık, bireyin güçlükler, stresli yaşam olayları ve olumsuz koşullar karşısında uyum sağlayabilmesi ve işlevselliğini sürdürebilmesiyle ilişkili çok boyutlu bir süreçtir. Psikolojik dayanıklılık kimi zaman bireyin kişisel bir özelliği gibi ele alınsa da güncel yaklaşımlar bu sürecin birey, sosyal çevre ve yaşam koşulları arasındaki etkileşimle şekillendiğini vurgular.
Masten’in (2001) dayanıklılığı olağanüstü bir özellikten çok, gündelik yaşamda işleyen uyum süreçleriyle açıklaması bu açıdan önemlidir. Güvenli ilişkiler, sosyal destek, problem çözme becerileri ve kişinin yaşamında anlamlı bulduğu uğraşlar dayanıklılık kaynakları arasında yer alabilir. Luthar ve Cicchetti (2000) de psikolojik dayanıklılığı değerlendirirken risk koşullarının ve olumlu uyumun birlikte ele alınması gerektiğini belirtir. Başka bir deyişle, dayanıklılıktan söz edebilmek için yalnızca bireyin güçlü yönlerine değil, karşı karşıya kaldığı güçlüklerin niteliğine ve bu güçlüklerle baş etmesini mümkün kılan çevresel kaynaklara da bakmak gerekir.
Bu yaklaşım, psikolojik dayanıklılığın yalnızca kişinin kendi içinde geliştirmesi beklenen bir kapasite olmadığını gösterir. Bireyin içinde bulunduğu sosyal ve fiziksel çevre, dayanıklılık kaynaklarının oluşumunda ve kullanılabilirliğinde önemli bir yere sahiptir.
3. Sanatta dağılma, biçim değişikliği ve yeniden yaratım
Psikolojik dayanıklılığı anlamak için sanatın dönüşüm süreçlerinden yararlanmak açıklayıcı bir metafor sunabilir.
Sanat tarihinde parçalanma, bozulma, eksilme ve biçim değiştirme her zaman yalnızca bir kayıp veya yıkım olarak değerlendirilmemiştir. Özellikle modern ve çağdaş sanatta mevcut biçimlerin bozulması, farklı malzemelerin bir araya getirilmesi ve parçaların yeniden düzenlenmesi yeni anlatım olanakları yaratmıştır. Kolaj tekniği bu dönüşümün belirgin örneklerinden biridir. Birbirinden farklı kaynaklardan alınan parçalar, ilk bağlamlarından ayrılarak yeni bir bütün içinde bir araya getirilir. Ortaya çıkan eser, parçaların eski hâllerine dönmesiyle değil, aralarında kurulan yeni ilişkiler sayesinde oluşur.
Bu süreç, psikolojik dayanıklılık açısından da düşündürücü bir benzetme sunar. Zorlayıcı yaşam deneyimleri bireyin önceki anlam dünyasında bir dağılmaya yol açabilir. Kişi, kendisi ve çevresi hakkında daha önce sahip olduğu kabulleri yeniden değerlendirmek zorunda kalabilir. Deneyimlerin ardından kurulan yeni yaşam düzeni ise geçmişin aynen tekrarı olmayabilir.
Burada amaç, yaşanan güçlükleri romantikleştirmek veya her olumsuz deneyimin mutlaka geliştirici olduğunu varsaymak değildir. Bazı deneyimler uzun süreli zorlanmalara ve ruhsal yaralanmalara neden olabilir. Sanatsal dönüşüm metaforu, insanın değişim karşısında yeni anlamlar ve ilişki biçimleri kurabilme olasılığını düşünmeye yardımcı olur.
4. Yaşanılan çevrenin psikolojik dayanıklılıkla ilişkisi
Psikolojik dayanıklılığı bireyin çevresinden bağımsız ele almak, bu sürecin önemli bir boyutunu gözden kaçırmaya neden olur. İnsan fiziksel mekânlar, toplumsal ilişkiler ve doğal çevreyle sürekli etkileşim içindedir. Çevre psikolojisi, birey ile fiziksel çevre arasındaki karşılıklı ilişkiyi inceler. Bu yaklaşımda yaşanılan yer yalnızca barınma ihtiyacını karşılayan fiziksel bir alan değildir. Aynı zamanda kişinin aidiyet, güvenlik, kimlik ve gündelik yaşam deneyimlerinin oluştuğu bir bağlamdır.
Yaşanılan yere ilişkin algı; çevrenin fiziksel özelliklerinin yanı sıra kişinin bu çevrede kurduğu ilişkiler, sahip olduğu deneyimler ve çevreye yüklediği anlamlarla da şekillenir. Dolayısıyla aynı şehir, farklı bireyler için birbirinden oldukça farklı psikolojik anlamlar taşıyabilir.
5. Doğayla ilişkinin psikolojik dayanıklılıktaki yeri
Doğayla ilişki, bireyin yaşadığı çevreyle kurduğu bağın önemli bir parçasıdır. Doğal alanlarda zaman geçirmek, yeşil alanlara erişebilmek ve doğal çevreyle temas kurmak, kişinin gündelik yaşam deneyimini etkileyebilir.
Kaplan’ın (1995) dikkat restorasyonu yaklaşımı, doğal çevrelerin zihinsel yorgunluğun hafiflemesi ve dikkatin yenilenmesi açısından taşıdığı olası önemi açıklar.
2020 yılında tamamladığım “Erişkinlerin Yaşadıkları Yer Algılarının ve Doğayla İlişkilerinin Psikolojik Dayanıklılık Düzeyleri Üzerindeki İlişkisinin İncelenmesi” başlıklı yüksek lisans araştırmamda birey, çevre ve psikolojik dayanıklılık arasındaki ilişkiye odaklanmıştım. 431 yetişkinin katılımıyla gerçekleştirilen araştırmada, bireylerin yaşadıkları yere ilişkin algıları, doğayla ilişkileri ve psikolojik dayanıklılık düzeyleri arasındaki ilişkiler incelenmiştir.
Araştırmanın bulgularına göre:
* Yaşanılan yere ilişkin olumlu algı, psikolojik dayanıklılığın benlik algısı ve gelecek algısı gibi boyutlarıyla pozitif yönde ilişkili bulunmuştur.
* Doğayla ilişkinin benlik boyutu; gelecek algısı, benlik algısı, sosyal yeterlilik ve sosyal kaynaklar gibi dayanıklılık boyutlarıyla pozitif yönde ilişkiler göstermiştir.
* Doğada zaman geçirme olanağı bulunan katılımcıların yaşadıkları yere ilişkin algılarının daha olumlu olduğu görülmüştür.
* Köy ve küçük yerleşim yerlerinde yaşayan katılımcılar, büyük şehirlerde yaşayan katılımcılara kıyasla daha fazla doğa deneyimi bildirmiş ve yaşadıkları yere ilişkin daha olumlu algılara sahip olmuştur.
Bu bulgular, psikolojik dayanıklılığın yalnızca bireysel özelliklerle açıklanamayacağını; yaşanılan yerin algılanma biçimi ve doğayla kurulan ilişkinin de bu süreçle bağlantılı olduğunu düşündürmektedir. Bununla birlikte araştırmanın ilişkisel bir çalışma olduğu vurgulanmalıdır. Bulgular, doğayla ilişkinin veya olumlu yer algısının psikolojik dayanıklılığı doğrudan artırdığını kanıtlamaz. Ancak bu değişkenlerin psikolojik dayanıklılığın bazı boyutlarıyla birlikte değiştiğini göstererek birey ve çevre arasındaki ilişkinin önemine işaret eder.
Bu açıdan şehir yaşamında psikolojik dayanıklılığı desteklemek, yalnızca bireyin stresle baş etme becerilerini geliştirmeye odaklanmakla sınırlı kalmamalıdır. Kişinin yaşadığı çevreyle daha olumlu bir ilişki kurabilmesi ve doğayla temas edebileceği alanlara erişebilmesi de değerlendirilmelidir.
6. Sosyal destek ve grup çalışmalarının psikolojik dayanıklılığa katkısı
Kent yaşamının önemli güçlüklerinden biri, kalabalık içinde yalnızlık deneyiminin ortaya çıkabilmesidir. İnsanlar gündelik yaşamda çok sayıda kişiyle karşılaşmalarına rağmen, yaşadıkları güçlükleri paylaşabilecekleri ve kendilerini anlaşılmış hissedebilecekleri ilişkiler kurmakta zorlanabilir. Oysa sosyal destek, psikolojik dayanıklılığın önemli kaynaklarından biridir. Zorlayıcı bir deneyim karşısında yalnız olmadığını hissetmek, yaşantısını ifade edebilmek ve benzer süreçlerden geçen insanlarla karşılaşmak, bireyin baş etme kaynaklarını destekleyebilir.
7. Destekleyici terapi grupları neden önemlidir?
Destekleyici terapi grupları, benzer yaşam deneyimleri veya ortak güçlükler etrafında bir araya gelen kişilere güvenli bir paylaşım alanı sunar. Katılımcılar kendi yaşantılarını ifade etme, başkalarının deneyimlerini dinleme ve farklı baş etme biçimleriyle karşılaşma olanağı bulur.
Grup ortamında ortaya çıkan ortaklık duygusu, kişinin yaşadığı güçlüğü yalnızca kendisine özgü veya yalnızca kendi sorumluluğunda olan bir sorun olarak değerlendirmesinin önüne geçebilir. Başkalarının deneyimlerini duymak, kişinin kendi yaşantısına farklı açılardan bakmasına ve yeni anlamlandırma olanakları geliştirmesine yardımcı olabilir. Grup desteğinin etkisi yalnızca bireyler arasındaki benzerliklerden kaynaklanmaz. Farklı deneyimlerin bir arada bulunması, karşılıklı öğrenme ve dayanışma için de alan açar.
Bu nedenle destekleyici grup çalışmaları, bireysel psikoterapinin yerine geçen bir uygulama olarak değil, belirli ihtiyaçlar doğrultusunda sosyal destek ve paylaşım sağlayan tamamlayıcı bir çalışma biçimi olarak düşünülebilir. Grubun amacı, katılımcıların ihtiyaçları, kolaylaştırıcının yetkinliği ve oluşturulan güvenli ortam, çalışmanın niteliğini belirleyen önemli unsurlardır.
8. Şehirde psikolojik dayanıklılık nasıl desteklenebilir?
Şehir yaşamında psikolojik dayanıklılığı desteklemek, bireysel, sosyal ve çevresel düzeylerde ele alınabilecek çok yönlü bir süreçtir. Doğayla düzenli temas kurmak: Parklar, bahçeler, kıyı alanları ve kent içindeki yeşil alanlar gündelik yaşamın bir parçası hâline getirilebilir. Doğayla temasın yalnızca tatillere veya özel zamanlara bırakılmaması, yaşanılan çevreyle kurulan ilişkinin sürekliliğini destekleyebilir.
-Yaşanılan yerle ilişkiyi güçlendirmek: Mahalledeki kamusal alanları tanımak, çevredeki sosyal ve kültürel etkinliklere katılmak ve ortak yaşam alanlarını kullanmak, yaşanılan yere ilişkin aidiyet hissinin gelişmesine katkıda bulunabilir.
-Sosyal destek ağlarını korumak: Zorlayıcı dönemlerde başvurulabilecek güvenilir ilişkilerin varlığı önemlidir. Arkadaşlıklar, aile ilişkileri, mesleki dayanışma ağları ve topluluklar bu desteğin farklı biçimlerini oluşturabilir.
–Paylaşım alanlarına katılmak: Ortak deneyimler etrafında düzenlenen destekleyici grup çalışmaları, kişinin yaşantısını ifade edebileceği ve başkalarının deneyimlerinden yararlanabileceği alanlar sunabilir.
–Değişime uyum sağlamak için kendine alan açmak: Psikolojik dayanıklılık her koşulda güçlü görünmek veya zorlanmadan devam edebilmek anlamına gelmez. Bazen durmak, destek istemek, kayıpları anlamlandırmak ve yaşam düzenini yeniden değerlendirmek de dayanıklılık sürecinin bir parçasıdır.
–Gerektiğinde profesyonel destek almak: Uzun süre devam eden stres, kaygı, yalnızlık veya gündelik işlevsellikte belirgin azalma yaşandığında psikolojik destek almak, kişinin ihtiyaçlarını anlamasına ve uygun baş etme kaynaklarını geliştirmesine yardımcı olabilir.
Sonuç: Psikolojik dayanıklılık ilişkiler içinde şekillenir
Şehirde psikolojik dayanıklılık, bireyin zorluklar karşısında kendi başına ayakta kalma kapasitesinden daha geniş bir kavramdır. Kişinin yaşadığı çevreyle kurduğu ilişki, doğayla temas olanakları, sosyal destek kaynakları ve yaşam deneyimlerine verdiği anlamlar bu sürecin önemli parçalarını oluşturur.
Dayanıklılığı yalnızca eski hâline dönmek olarak değil, değişen koşullar içinde yeni ilişki ve anlam biçimleri kurabilmek olarak değerlendirmek mümkündür. Sanattaki parçalanma ve yeniden yaratım süreçleri bu dönüşümü düşünmek için bir metafor sunarken, çevre psikolojisi ve psikolojik dayanıklılık araştırmaları da bireyin yaşadığı bağlamın önemini ortaya koymaktadır.
Şehir yaşamının yoğunluğu ve belirsizlikleri içinde psikolojik dayanıklılığı desteklemek, bireyin kendisiyle kurduğu ilişki kadar diğer insanlarla, yaşadığı yerle ve doğayla kurduğu ilişkiye de alan açmayı gerektirir. Bazen yeniden güçlenmek, daha fazla çaba göstermekten çok, kişinin kendisini destekleyen ilişkileri ve çevresel kaynakları yeniden keşfetmesiyle mümkün olabilir.
Kaynakça
1. Ekiz, Ş. (2020). Erişkinlerin Yaşadıkları Yer Algılarının ve Doğayla İlişkilerinin Psikolojik Dayanıklılık Düzeyleri Üzerindeki İlişkisinin İncelenmesi. Beykent Üniversitesi, Klinik Psikoloji Yüksek Lisans Tezi.
2. Fletcher, D., & Sarkar, M. (2013). Psychological resilience: A review and critique of definitions, concepts, and theory. European Psychologist, 18(1), 12–23. https://doi.org/10.1027/1016-9040/a000124
3. Hall, C. E., et al. (2023). Examining role of community resilience and social capital on mental health in public health emergency and disaster response: A scoping review. BMC Public Health, 23, 2482. https://doi.org/10.1186/s12889-023-17242-x
4. Kaplan, S. (1995). The restorative benefits of nature: Toward an integrative framework. Journal of Environmental Psychology, 15(3), 169–182. https://doi.org/10.1016/0272-4944(95)90001-2
5. Luthar, S. S., & Cicchetti, D. (2000). The construct of resilience: Implications for interventions and social policies. Development and Psychopathology, 12(4), 857–885. https://doi.org/10.1017/S0954579400004156
6. Lyons, N., Cooper, C., & Lloyd-Evans, B. (2021). A systematic review and meta-analysis of group peer support interventions for people experiencing mental health conditions. BMC Psychiatry, 21, 315. https://doi.org/10.1186/s12888-021-03321-z
7. Masten, A. S. (2001). Ordinary magic: Resilience processes in development. American Psychologist, 56(3), 227–238. https://doi.org/10.1037/0003-066X.56.3.227
8. Masten, A. S., et al. (2021). Resilience in development and psychopathology: Multisystem perspectives. Annual Review of Clinical Psychology, 17, 521–549. https://doi.org/10.1146/annurev-clinpsy-081219-120307
9. World Health Organization Regional Office for Europe. (2016). Urban green spaces and health: A review of evidence.
10. World Health Organization Regional Office for Europe. (2021). Green and blue spaces and mental health: New evidence and perspectives for action.
